Kriz dönemlerinde şirketleri ayakta tutan güvenlik modu, fırtına dindikten sonra fark edilmeden tehlikeli bir kurumsal atalet tuzağına dönüşebilir; üst düzey yöneticiler zor günlerin tasarruf reflekslerine zamanla adeta aşık olurlar.
Bu savunma refleksi yönetimi sahte bir başarı hissiyle açgözlülük tuzağı içine çekerken; çalışan bağlılığını, inovasyon kapasitesini ve müşteri güvenini içten içe aşındırır.
FİKRİN ÖZETİ
SAPTAMA
Kriz anlarında şirketler hayatta kalabilmek için içgüdüsel bir güvenlik modu algoritmasıyla maliyetleri kısar, yatırımları durdurur ve savunmaya çekilir.
YANILSAMA
Zor günlerde işe yarayan ve yöneticiyi kahramanlaştıran bu kısıtlamaların, fırtına dindikten sonra da kârlılığı artırmak amacıyla kalıcı bir yönetim modeline dönüştürülebileceği düşünülür.
KÖR NOKTA
Kriz geçtikten sonra güvenlik modunda takılı kalmak; orta kademenin talep iletmesini engeller, kurumsal yetenek kaybına yol açar ve organizasyonu içten içe felç eder.
ÇÖZÜM YAKLAŞIMI
Gerçek adaptasyon sadece kötüleşen koşullara değil, iyileşen şartlara da hızla intibak etmektir; toparlanma başladığında çalışanlara, tedarikçilere ve gelişime kaynak açılmalıdır.
Bu yazının sonunda; kriz dönemlerinde hayat kurtaran güvenlik reflekslerinin işler düzeldiğinde nasıl tehlikeli bir kurumsal atalete dönüştüğünü, şirketlerin büyüme iştahını yeniden nasıl kazanabileceğini ve kriz sonrası yönetimde dengeyi korumanın yollarını keşfedeceksiniz.
Adapte Olma Becerisi ve Krizde Gelişen “Güvenlik Modu”
Kriz dönemlerinde iş yapma şartları ve başarı faktörleri baş döndürücü bir hızla değişir. Dolayısıyla hızla değişen şartlara hızla adapte olabilmek, organizasyonlar için kritik bir yetkinlik ve doğrudan bir varoluş koşuludur. Özellikle Türkiye gibi sık sık ekonomik ve sektörel dalgalanmaların yaşandığı coğrafyalarda bu yetkinliğe sahip olmak, kurumların hayatta kalabilmesinin vazgeçilmez şartı olagelmiştir.
Bu sebeplerden ötürü Türkiye’de faaliyet gösteren holding, otel, fabrika ya da atölyeler; kriz ortaya çıktığında ne yapmaları gerektiği konusunda neredeyse içgüdüsel denebilecek bir güvenlik modu algoritması ile (fazla düşünmeden) hızlıca aksiyonlar alırlar. Bu refleksle devreye sokulan tipik adımlar şunlardır:
- Maliyetleri kısmak amacıyla işten çıkarmalar yapmak,
- Genel olarak ürün ve servis çeşitliliğinde küçülmeye gitmek,
- Pazar payını korumak için fiyat kırmak,
- Öğrenmeye ve gelişmeye ayrılan bütçeleri kullanmayarak bilançonun kâr hanesine yazmak,
- Tedarikçiler ile pazarlık ederek halihazırda yürürlükte olan fiyatları aşağı çekmek,
- Nakit akışını hızlandırmak için satış ekiplerine daha yüksek komisyonlar ödemek.
Kabul etmek gerekir ki yukarıda söz edilen aksiyonlar akut dönemde şirketin krizi atlatmasını destekler ve işin başındaki yöneticiyi yatırımcıların gözünde haklı olarak kahramanlaştırır.
Asıl Problem Kriz Bitince Başlar: “Güvenlik Modunda” Takılı Kalmak
Asıl problem, kriz bittikten sonra yönetimin güvenlik modu refleksinde takılıp kalması şeklinde kendisini gösterir. Şirketi kurtarmış kahraman yönetici, risk almamaktan kaynaklanan sahte bir güven ve başarı hissi yaşamaya başlar. Bir süre sonra piyasa açılmış, talep toparlanmış ve satışlar kriz öncesi düzeye ulaşmıştır. Ancak tepe yönetim, toplantılarda orta kademe yöneticilerden gelen işe alım ve yatırım taleplerini kolayca reddetmeye devam eder.
Kendisini kahraman yapmış çalışma şeklinden vazgeçmek ürkütücüdür: “Bir önceki krizin gelişini göremedik, ya köşede bir kriz daha varsa? Ben en iyisi fazla açılmayayım” düşüncesi, artık temel karar verme algoritmasını oluşturmuştur.
Yatırımcılar, kendinden emin CEO’nun yaydığı kararlılık ve tasarruf disiplininden memnundurlar; ancak şirketin büyüme performansı ile ilgili de içten içe kaygılıdırlar. Lakin gelin görün ki, hiçbir yatırımcı şirketini teslim ettiği kahraman CEO’ya “Hadi biraz risk al” demeyi kolay kolay uygun görmez.
Bir süre sonra orta kademe yöneticiler de “Nasıl olsa reddedilecek” diye düşünüp, aslında büyüme ve rekabet gücü için gerekli olan kaynak taleplerini yukarıya iletmemeye başlarlar. Artık şirket güvenli sularda seyretmek dışında bir senaryoyu hayal bile edemez hale gelir; güvenlik moduna kilitlenmiştir.

Sütten Ağzı Yanan Şirketler ve Yaşanan Vakalar
1990’ların sonunda, dünyanın en büyük uluslararası otel zincirlerinden biri Birleşik Krallık’ta yaşanan bir krizi atlatmak ve çalışan maliyetlerini minimumda tutmak için terfi alan çalışanların yeni pozisyona geçtiğinde alabileceği maksimum maaş artışını %10 ile sınırlamıştı.
Kriz esnasında büyük çoğunluk tarafından anlaşılır bulunan bu kural, kriz bittikten sonra da kârlılığı koruma gerekçesiyle kullanılmaya devam edilince, otel zinciri içerisinde terfi etmek eskisi kadar cazip olmamaya başladı. Oteller içeriden yönetici yetiştiremeyip kritik personeli kaybetmeye ve dışarıdan pahalı transferler yapmaya başladılar. Bu durum ciddi bir motivasyon düşüşüne sebep olup operasyonel hizmet kalitesine ve müşteri memnuniyetine doğrudan olumsuz yansıdı.
Adapte olmak önemli; ancak değişim olumlu olduğunda da yeni ve iyileşmiş şartlara hızla adapte olabilmek en az o kadar hayatidir. Yani pazarın müsaade ettiği fiyat artışını ürün ya da servislerine yansıtan şirketler; tedarikçilerine, çalışanlarına ve müşterilerine kriz öncesi sundukları imkanları ve gelişim bütçelerini hızla yeniden açmalıdırlar. Zaten bu yapılmadığında yaşanan tablo bir basiret değil, doğrudan kurumsal bir açgözlülük tuzağı haline gelir.
Peki, sütten ağzı yanan bir yönetici yoğurdu ne kadar süreyle üfleyerek yemelidir? Ağzı yanmış bir şirket yöneticisi; yeni hizmet ve ürün tasarlamak için kaynak ayırmamaya, yeni pazarlara girmek için araştırma yapmamaya ve yeni yetkinlikler kazanmayı öncelik olarak görmemeye başlayabilir. Bu tercihler kısa zamanda şirketin pazar içerisindeki tercih edilirliğini zedeler.
Düşünecek olursak teknoloji devlerinin yaşadığı kırılmalar da bize güçlü bir fikir verir:
- Kodak’ın dijital dönüşüm karşısında eski kârlı film alanına sığınması,
- Ericsson’un cep telefonu pazarında yaşanan dalgalanmalar karşısında güvenlik refleksleriyle küçülmesi,
- Nokia’nın akıllı telefon devriminde eski güvenli donanım üstünlüğüne kilitlenip pazar payını neredeyse tamamen kaybetmesi…
Bu sonuçlar; yıkıcı inovasyonlar ve pazar değişimleri karşısında organizasyonların otomatik olarak takındıkları “işler zorlaşınca bunlar yapılır” tavrının ve güvenlik modunun bir yönetim ezberine dönüşmesinin doğal neticesidir.

Ana Çıkarım: Kriz Refleksinden Büyüme Disiplinine
Şirketler zor dönemlerde işe yarayan tasarruf önlemlerini, şartlar iyileştikten sonra da sürdürerek kârlarına kâr katmayı denerler. Bu tutum içerisindeki organizasyonlar kısa sürede ürün ve hizmet kalitelerinde düşüş yaşar, çalışan bağlılıklarını kaybederler. Pazar daralmamış olmasına rağmen yaşamaya başladıkları zorluklarla başa çıkmak için yine aynı güvenlik modu ile yönetilmeye devam eden şirketler, içinde bulundukları kısır döngüyü fark etmezlerse artan bir hızla aşınmaya devam ederler.
Yöneticilikte kritik sınav; fırtınada limana sığınmayı bilmek kadar, hava açtığında yelkenleri yeniden fora edebilme cesaretini gösterebilmektir. Yöneticilerin bu geçiş dönemlerinde aldıkları risk kalıplarını ve ani karar reflekslerini daha yakından incelemek için Yöneticilik ve “Altın Vuruş” Tehlikesi başlıklı değerlendirmemize göz atabilirsiniz.
Kriz anında devreye giren zihinsel kalkanların fırtına dindikten sonra nasıl yeniden değerlendirileceği, kurumsal karar kalitesinin en temel konusudur. Ekiplerinizde ve liderlik kadronuzda bu karar kalitesini ve muhakeme becerilerini güçlendirmek isterseniz Karar Verme & Kritik Düşünme programını inceleyebilirsiniz.
İleri Okuma ve Literatür Önerileri
Bu yazıda ele aldığımız kriz sonrası atalet, yetkinlik tuzakları ve psikolojik güvenlik dinamiklerini daha derinlemesine incelemek isteyenler için önerilen temel kaynaklar:
- Daniel A. Levinthal & James G. March – The Myopia of Learning (Strategic Management Journal, 1993): Örgütlerin geçmişte işe yaramış tasarruf veya daralma pratiklerine saplanarak keşif yeteneklerini köreltmelerini açıklayan yetkinlik tuzağı (competency trap) incelemesi.
- Barry M. Staw, Lance E. Sandelands & Jane E. Dutton – Threat-Rigidity Effects in Organizational Behavior (Administrative Science Quarterly, 1981): Tehdit ve kriz algısı karşısında karar vericilerin dar ve katı kalıplara kilitlenmesini modelleyen temel çalışma.
- Clayton M. Christensen – The Innovator’s Dilemma (Harvard Business Review Press, 1997 / Türkçe Çeviri: Yenilikçinin İkilemi): Mevcut güvenli kâr alanlarına tutunmanın yıkıcı inovasyon ve pazar değişimi dönemlerinde yarattığı ataleti ortaya koyan vaka analizleri.
- Amy Edmondson – Psychological Safety and Learning Behavior in Work Teams (Administrative Science Quarterly, 1999): Orta kademenin yeni fikir ve kaynak taleplerini çekinmeden sunabilmesini sağlayan psikolojik güvenlik ortamı.
Eğitimlerden Kareler
Yıllar içinde farklı kurumlar ve ekiplerle gerçekleştirdiğim eğitimlerden bazı sahneler.




.jpg)


_Videolu_-_hbr_workshop_motivasyon_core_human_drives_nitin_nohria_ingilizce.003.jpeg)




.jpg)
_Videolu_-_hbr_workshop_motivasyon_core_human_drives_nitin_nohria_ingilizce.040.jpeg)

