Güvende hissetmek için yakın geleceği öngörebilmeyi isteriz. Fakat belirsizlik artık yalnızca savaş, salgın, deprem veya ekonomik kriz gibi büyük kırılma anlarında karşımıza çıkmıyor. Herhangi bir felaket yaşanmadan da işimizi, ilişkilerimizi ve gelecek duygumuzu çevreleyen sürekli bir iklime dönüşebiliyor.
Belirsizlikte yönetmek bu yüzden yalnızca doğru cevabı daha hızlı bulmakla ilgili değildir. Önce neyle karşı karşıya olduğumuzu, hangi varsayımla baktığımızı ve geçmişte işe yarayan açıklamaların bugünü hâlâ açıklayıp açıklamadığını görebilmek gerekir. Sis dağılmayabilir; fakat bilişsel keskinliğimizi geliştirdikçe, karanlıkta gördüğümüz mesafe ve ayırt edebildiğimiz işaretler değişebilir.
FİKRİN ÖZETİ
SAPTAMA
İnsanlar asırlar boyunca büyük felaketler karşısında hayatlarını aniden değiştirmek ve uyum yeteneklerinin sınırlarını zorlamak zorunda kaldılar. Bugünün farkı, belirsizliğin büyük bir felaket olmadan da sürekli hissedilebilmesi.
YANILSAMA
Güncel problemlerin semptomları geçmiştekilere benzediğinde, onları alışık olduğumuz yöntemlerle çözebileceğimizi düşünürüz. Benzer belirtiyi, aynı kök sebebin kanıtı sayabiliriz.
KÖR NOKTA
Sürekli değiştirilebilir bir “yedek parça” olma hissi ve geleceğin kendiliğinden daha iyiye gideceğine duyulan inancın zayıflaması, belirsizliği tek bir olaydan çok kesintisiz bir tehdit duygusuna dönüştürebilir.
ÇÖZÜM YAKLAŞIMI
İlk adım belirsizliği ortadan kaldırmaya çalışmak değil; olguyu, yorumumuzu ve varsayımımızı birbirinden ayıracak bilişsel keskinliği geliştirmektir. Kritik düşünme, bu sisin içinde daha uzağı görmemizi sağlayan bir çift far gibi çalışabilir.
Bu yazının sonunda, daimi belirsizliği tek bir krizden ayıran gerilimi daha açık görebilecek ve önemli bir karar öncesinde düşüncenizi keskinleştirmek için kullanabileceğiniz beş soruluk kısa bir kontrol çerçevesine sahip olacaksınız.
Bu Yazıda
Güvenlik İhtiyacı Neden Öngörü Arar?
Güvende hissetmek için yakın geleceği öngörebilmeyi isteriz. Yarın neyle karşılaşacağımızı yaklaşık olarak bildiğimizde, bugün hangi adımı atacağımıza daha kolay karar veririz.
İnsanlar asırlar boyunca dünya savaşları, salgın hastalıklar, büyük depremler ve ekonomik krizler gibi büyük felaketler yüzünden hayatlarını aniden değiştirmiş; hayatta kalmak için uyum yeteneklerinin sınırlarını zorlamak zorunda kalmışlardır. Bu deneyimlerin ortak tarafı, olağan akışı kesen görünür bir kırılmanın bulunmasıdır. Felaketin kendisi korkunç olsa da, tehdidin adı ve başlangıç noktası çoğu zaman bellidir. (Evren Balta — Tedirginlik Çağı: )
Günümüzdeki belirsizliği yıpratıcı kılan şeylerden biri ise tam burada ortaya çıkıyor: Tehdit, tek bir olayla başlayıp bitmeyebilir. Hayat olağan görünürken bile zeminin hareket ettiği duygusu devam edebilir.
Daimi Belirsizlik Neden Daha Yıkıcıdır?
Bugün tecrübe ettiğimiz belirsizliğin yıkıcı farkı, herhangi bir felaket gerekmeksizin varlığını sürekli hissettirebilmesidir.
Belirsizliğin norm olduğu modern yaşamın bireyselci dinamikleriyle yönetilen bir iş yerini düşünün. Ortalama bir çalışan, kötü performans gösterdiğinde hızla değiştirilebilecek bir “yedek parça” olduğunun, bilinçaltında da olsa, farkında olabilir. Bu ihtimal yalnızca değerlendirme toplantılarında ortaya çıkan geçici bir endişe değildir. Kişi kendisini günün yirmi dört saati tehdit altında hissedebilir.
Buradaki mesele yalnızca iş güvencesi değildir. İnsan, yaptığı planların ne kadar süre geçerli kalacağını; bugün geliştirdiği bir yetkinliğin yarın değerini koruyup korumayacağını; verdiği sözlerin ilerideki seçeneklerini daraltıp daraltmayacağını da düşünmeye başlar. Belirsizlik böylece dışarıdaki bir değişken olmaktan çıkıp zihnin çalışma iklimine dönüşür.
Geleceğin Daha İyi Olacağına Dair İnanç Zayıfladığında
Günümüz belirsizliğinin daha az dikkat çeken bir diğer yıkıcı özelliği, geçmiş nesillerin sahip olduğu “Dünya her gün daha iyiye gidiyor” umudunun zayıflamış olmasıdır.
Teknolojik kapasitemiz arttığı hâlde gelecek duygumuz aynı hızda ilerlememiş, hatta gerilemiş olabilir. Bu bir kesin hüküm değil; tarihsel ve toplumsal verilerle sınanması gereken bir saptamadır. Fakat insanların uzun vadeli hedefler, kalıcı bağlılıklar ve ortak refah uğruna bugünden vazgeçme konusunda neden daha ihtiyatlı davrandığını anlamak için önemli bir ihtimal sunar.
Günümüz dünyasında “uzun vadeli hedefler belirlemek, genelin refahı için kişisel çıkarlardan vazgeçmek ve ilerideki mutlu günler uğruna şimdiyi feda etmek” cazip bir önerme olmadığı gibi, akılcı da değildir.
Karşımıza çıktığı anda ve yerde değerlendirmediğimiz bir fırsat, kaçmış bir fırsattır; fırsatı değerlendirmemek affedilmez bir hatadır ve savunmak bir yana, kolay kolay mazur gösterilemez.
Bugün verilen sözler yarın karşımıza çıkacak fırsatların değerlendirilmesine engel olabileceğinden ne kadar hafif ve yüzeysel olursa o kadar az iyidir.
“Şimdi”, zamanımızın yaşam stratejisinin, bu stratejinin uygulandığı ve işaret ettiği her şeyin anahtar sözcüğüdür.
Zygmunt Bauman — Akışkan Modernite
Bauman’ın çizdiği bu tablo, belirsizliğin yalnızca gelecek hakkında yeterli bilgiye sahip olmamak olmadığını düşündürüyor. Uzun vadeye bağlanmanın kendisi riskli görünmeye başladığında, “şimdi” yalnızca zamanın bir parçası değil, hayat stratejisinin merkezi hâline geliyor.
Belirsizlikte Yönetmek: Semptom Aynı, Kök Sebep Farklı Olabilir
Yöneticiler problemleri aşina oldukları yöntemlerle çözmeye eğilimlidir. Bu son derece anlaşılırdır: Deneyim, daha önce neyin işe yaradığını görmemizi ve hızlı davranmamızı sağlar.
Fakat günümüz problemlerinin semptomları geçmiştekilerle benzeşse bile, kök sebepleri aynı olmayabilir. Düşen performans, isteksizlik, bağlılık kaybı veya kısa vadeli düşünme; yalnızca disiplin, motivasyon ya da yetkinlik problemi olarak okunamaz. İnsanın kendisini sürekli değiştirilebilir hissettiği, geleceğe güvenin zayıfladığı ve uzun vadeli bağlılıkların akılcı görünmediği postmodern toplumsal koşullara da bakmak kritik önemdedir.
Geçmişte işe yarayan bir çözüm, bugünkü problemin yalnızca tanıdık görünen semptomuna cevap veriyor; kök sebebini ise görünmez bırakıyor olabilir.
Kritik Düşünme Bir Çift Bilişsel Sis Farı Olabilir
Belirsizlik karşısında güçlü durmak, her şeyi önceden bilmek ya da hiçbir kaygı duymamak değildir. Böyle bir güç tanımı gerçekçi de olmazdı. Daha sağlam bir duruş, bildiklerimizi bilmediklerimizden; gözlemimizi yorumumuzdan; ihtimali kanıttan ve semptomu kök sebepten ayırabilmekle başlayabilir.
Bu yüzden kritik düşünmeyi yalnızca başkalarının argümanlarındaki hataları bulmak olarak görmüyorum. Kritik düşünme, kendi zihnimizin dünyayı hangi mercekten gördüğünü de inceleyebilme becerisidir. Kültürel zekâ, kişilik teorileri, karar tuzakları ve sistem düşüncesi gibi farklı bilişsel mercekler; çıplak gözün göremediğini gösteren teleskop, radar veya gece görüşü gibi çalışabilir.
Eğitimin ürünü yalnızca bilgi miktarının artması değildir. Bazen asıl gelişme, dünyayı görebildiğimiz “frekans aralığının” genişlemesidir. Sis farı bütün yolu aydınlatmaz; fakat önümüzdeki işareti, yolun kıvrımını veya tehlikeli bir ayrımı biraz daha erken görmemizi sağlar. Bilişsel keskinlik de belirsizliği yok etmez. Belirsizliğin içinde neye baktığımızı ve hangi bilginin gerçekten güvenilir olduğunu daha iyi ayırt etmemize yardım eder.
Kararlarımızı nasıl daralttığımızı ve ilk açıklamalarımıza neden gereğinden fazla bağlanabildiğimizi, Karar Vermenin Sinsi Tuzakları — Karar Verme ve Kritik Düşünme Üzerine başlıklı yazımda daha ayrıntılı ele almıştım.
BELİRSİZLİKTE KARAR VERMEDEN ÖNCE BEŞ SORU
- Şu anda kesin olarak bildiğim şey ne; yalnızca varsaydığım şey ne?
- Gördüğüm belirtiyi doğrudan problem mi sayıyorum, yoksa olası kök sebepleri de araştırdım mı?
- Geçmişte işe yarayan hangi açıklamayı bugüne otomatik olarak taşıyorum?
- Görüşümü değiştirecek hangi bilgiyi henüz aramadım?
- Belirsizlik devam etse bile bugün atabileceğim küçük, geri döndürülebilir adım ne?
Bu sorular doğru kararı garanti etmez. Ama zihnin aceleyle kesinlik üretmesini yavaşlatabilir ve kararın hangi bilgiye, hangi varsayıma ve hangi korkuya dayandığını daha görünür hâle getirebilir.
ANA ÇIKARIM
Belirsizlik yeni değil; fakat belirsizliğin büyük bir felaket olmadan sürekli hissedilmesi, insanların kendilerini değiştirilebilir görmesi ve geleceğin daha iyi olacağına duyulan inancın zayıflaması, onu farklı bir yönetim problemi hâline getiriyor. Böyle bir dünyada güçlü duruş, geleceği kusursuz biçimde öngörmekten değil; görüş alanımızın sınırlarını bilmekten başlar. Kritik düşünme, sisin tamamını kaldırmaz. Fakat semptomla kök sebebi, veriyle varsayımı ve gerçek tehditle zihnin ürettiği kesinlik ihtiyacını birbirinden ayırmamıza yardım eden bilişsel sis farları sağlayabilir.
İleri Okuma
- Zygmunt Bauman — Akışkan Modernite: Belirsiz, tekinsiz ve güvencesiz bugünü “akışkan modernite” çerçevesiyle düşünmek için.
- Evren Balta — Tedirginlik Çağı: Güncel güvensizlik ve tedirginlik duygusunun toplumsal bağlamını genişletmek için.
Eğitimlerden Kareler
Yıllar içinde farklı kurumlar ve ekiplerle gerçekleştirdiğim eğitimlerden bazı sahneler.















